Historia zaczęła się od dźwięku skrzypiec

W ich twórczości spotykają się dwa bardzo różne temperamenty artystyczne. Jak Pani patrzy na tę różnicę dzisiaj?

Zofia Weiss: Myślę, że to jest jednocześnie historia jednej wspólnej relacji i dwóch różnych sposobów patrzenia na świat. Oboje byli artystami i każde z nich miało własną wrażliwość i własny język malarski. Ich twórczość bardzo się od siebie różniła. Wojciech Weiss od początku związany był z symbolizmem, Młodą Polską, był dekadentem i ekspresjonistą. Później stał się także wybitnym malarzem aktów, poszukiwał klasycznego piękna, muzycznej harmonii w malarstwie. Natomiast sztuka Aneri rozwijała się bardziej intymnie, w przestrzeni ciszy i łagodnej refleksji. Jeśli można użyć określenia „malarstwo kobiece”, nie w stereotypowym sensie, ale jako sztuka wyciszona, subtelna i bardzo osobista, to jej twórczość rzeczywiście miała taki charakter. I właśnie dlatego tak ciekawe jest spotkanie tych dwóch różnych temperamentów artystycznych. Oni patrzyli na świat inaczej, ale jednocześnie łączyła ich niezwykle silna więź duchowa. Ta różnica nigdy nie prowadziła do konfliktu, ale do wzajemnego dopełniania się. Ich sztuka pozostawała odrębna, ale oni sami przez całe życie szli bardzo blisko siebie.

Kim była Aneri, zanim jej życie splotło się z Wojciechem Weissem?

Zofia Weiss: Jeszcze mieszkając z rodzicami w Łodzi, miała stały kontakt z życiem kulturalnym. Rodzice dbali o jej rozwój, chodzili razem na koncerty, wystawy, Irena uczyła się też gry na skrzypcach. Już jako siedemnastolatka wyjechała do Warszawy i zaczęła szukać swojego miejsca w Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych. Tam rozpoczęła między innymi naukę rzeźby u Xawerego Dunikowskiego. Później wyjechała do Monachium, gdzie studiowała na prywatnych kursach Simona Hollósy’ego, a z jej korespondencji wynika, że myślała również o Paryżu. Właśnie w tym młodzieńczym czasie sztuka całkowicie zawładnęła jej świadomością. Walczyła o to, żeby rozwijać się jako artystka i szukała dla siebie miejsca w świecie sztuki. W końcu przyjechała do Krakowa, gdzie trafiła do pracowni Wojciecha Weissa. I tutaj odnalazła dwie rzeczy jednocześnie — swoją drogę artystyczną i człowieka, który stał się dla niej najważniejszy. Co istotne, Kraków przyniósł jej też ogromne ukojenie po doświadczeniach wyniesionych z Łodzi. Trzeba pamiętać, że była tam w czasie rewolucji 1905 roku, angażowała się, roznosiła ulotki, pomagała rannym. Wyjeżdżała z domu rodzinnego z bardzo dużym emocjonalnym ciężarem tamtych wydarzeń.

A jaki był Wojciech Weiss w domu? Nie jako artysta, ale prywatny człowiek. 

Zofia Weiss: O życiu tym całkiem prywatnym Wojciecha Weissa mogę mówić właściwie tylko na podstawie rodzinnych przekazów, bo zmarł kilkanaście lat przed moimi narodzinami. Wychowywałam się więc raczej w obecności pamięci i legendy jego osoby niż w bezpośrednim doświadczeniu bliskości dziadka. Ale artyści mają ten szczególny przywilej, że zostawiają po sobie bardzo dużo świadectw, w tym, co tworzyli, w obrazach, tekstach, listach. Tak, Wojciech Weiss również pisał. Wiedza o nim pochodziła dla mnie z dwóch źródeł. Z jednej strony były to wspomnienia mojej babci Aneri, mojego ojca Stanisława i dalszej rodziny, a z drugiej jego własna sztuka i te wszystkie świadectwa materialne, które po sobie zostawił. Był człowiekiem, który potrafił stworzyć bardzo silną strukturę domu i rodziny. Nie chodzi mi tu wyłącznie o dom w sensie materialnym, ale przede wszystkim emocjonalnym i duchowym. Przez dwie wojny światowe, przez różne trudne momenty, sukcesy i kryzysy, potrafił utrzymać jedność rodziny oraz dać jej poczucie bezpieczeństwa i trwałości. Jednocześnie miał ogromne wyczucie piękna codzienności. Dom był dla niego czymś więcej niż tylko miejscem do życia. Był przestrzenią budowaną z obrazów, książek i pamiątek rodzinnych, które przechodziły z pokolenia na pokolenie. Przekazał też swoim dzieciom bardzo silny szacunek do pracy, obowiązkowości i odpowiedzialności. To, co stworzyli razem z żoną Ireną, bardzo mocno ukształtowało również kolejne pokolenia. Do dziś zobowiązuje mnie to do dbania o ich pamięć, do pielęgnacji wartości i podtrzymania ciągłości, którą staram się przekazywać dalej moim dzieciom.